Айымньылар

ХАТААҺЫННААХ ХААРЧАХТАН

Мин иннибэр имиллэн ньэк буолбут эргэ оскуола тэтэрээтин илииһигэр уруучуканан суруллубут сурук сытар. Элбэх сиринэн туора сотуллубут, ырааһыгар тахса илик харатынан сылдьар сурук. Бу сурук уонтан тахса сыллааҕыта хаайыыга суруллан баран, араас дьон илиилэригэр сылдьан, тиһэҕэр миэхэ тиксэн, мин кумааҕыларым холбуйаларыгар олохсуйан олорор. Урут, уларыта тутуу бастакы сылларыгар, буруйу оҥоруу дакаастана да илигинэ, уорбаланааччы киһини биир ый сымыйата-кырдьыга биллиэр диэри хаайар сөп диэн сокуон баар этэ. Сурук авторын - мин доҕорбун, оруобуна ити сокуонунан сөп түбэһиннэрэн, хатааһыннаах хаарчахтарга хап гыннаран, хатыы охсубуттара. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитинии кини хаайыллыбытын туһунан сурах биһигини барыбытын тилийэ көппүтэ. Бары соһуйан эрэ хаалбыппыт. Син биир, биһиги - кини доҕотторо санаабытыгар, Ойуунускай кыһын Москваттан съезкэ кыттан баран, кэлэн иһэн сураҕа суох сүппүтүн кэннэ, сайын, улахан миитин кэмигэр мустубут дьоҥҥо, Певзняк кинини соһуччу "норуот өстөөҕө" диэбитин кэриэтэ буолбута. Хаайыыга ый кэриҥэ олорон, буруйа суоҕа дакаастанан, дьүһүннүүн, санаалыын тосту уларыйан, бу суругу туппутунан кини хаайыыттан тахсыбыта. Тахсан баран бу имиллибит тэтэрээт илииһигэр суруллубут суругун "баҕар суруйаргар туһаныан" диэн миэхэ биэрбитэ. Баҕар, кырдьык, мин "Таҥара" уонна "Сэттис аанньал" диэн пьесаларбын суруйарбар бу сурук тугунан эбит эпсибит, санаабын салҕаспыт буолуохтаах. Бу сурук сорох түгэннэрин эһиги иннигитигэр ууран биэрэбин.

Күргүй-көбүө, илиибэр хандалы, хаайы киһи кутун-сүрүн баттыыр тыына, тимир эрэһээҥки ааннар тилир-талыр тыастара,- ханнык эрэ чаас аннараа өттүгэр манныкка эрэ түбэһиэм дии санаабакка көҥүл-босхо сылдьыбыт киһиэхэ билигин барыта мунньустан, бары өттүбүттэн хам ылан, тыыным-быарым хаайтаран, бэрт бөрүкүтэ суох туруктаах киһи, хаайыы кыараҕас көрүдүөрдэрин устун конвойданан иһэбин. Төбөбөр араас быстах-быстах, бэйэ-бэйэлэрин кытары ситимнэспэт санаалар көтөн түһэллэр, хаайтарбыт лыах курдук онон-манан сарыкынайаат, умайан күл буолан тохтоллор. "Стоять! Лицом к стене!" - эмискэ кэннибэр иһэр "дубак" баргыытаабытыгар соһуйан тохтуу биэрэбин. "Тоҕо хаһытыырый, дьүлэй буолбатахпын эбээт!",- абатыйыах санаа көтөн түһэн иһэн төттөрү тахсан барар, ымайыах санаам кэлэр,- "дубагым" республика буолбатаҕына, куорат дьылҕатын быһааран эрэрдии боччумуруоҕынан-боччумурбут, уордаах көрүҥүн киллэриэҕинэн-киллэрбит, сирэйэ-хараҕа хайдах эрэ чоппуускаларын дьарыйар кыһыл бөтүүккэ майгынныыр. (...)

Хаамыраҕа киирбитим доҕоор, дьэ олороллор эбит ээ, ыччаттар. Сырыыны-сылдьыбыт, аһыаҕы-аһаабыт, сиэҕи-сиэбит, эрэйи-муҥу көрбүт сирэйдэр-харахтар. Үгүстэрин харахтарыгар туох эрэ "воляҕа" көстүбэт, майгыннаһар баар. "Дьэ адьырҕалар айахтарыгар умса анньылынным, хайдах-туох олох саҕаланар" диэн санаа күлүм гынан ааста. Урут хаайыы олоҕун, хаайыылаахтар тустарынан кинигэҕэ эрэ аахпыт, киинэҕэ эрэ көрбүт буоллаҕым. Онно "уголовниктар", "уркалар", "вордар" эҥин диэн ааттаан амырыын дьону ойуулаан-дьүһүннээн көрдөрөллөр этэ.

Өр-өтөр буолбата, бастаан, тимир эрэһээҥки ороҥҥо сыҕассан миэстэ таһааран олортулар, онтон дьэ боппуруос бөҕөнү кутан-симэн барбаттар дуо? Олох пресс-конференцияҕа олорор курдукпун. Воляҕа билигин орто хамнас төһөтүн, куорат сонуннарын, бэйэм киммин-туохпун, туох дьыалаҕа түбэспиппин уо.д.а., билигин тугу таҥналларыгар тиийэ интэриэһиргиир дьон буолан биэрдилэр. Ол быыһыгар үтэн-анньан да көрүүлэр бааллар. Кистиирим-саһыарарым суох, хоп курдук эппиэттэһэн иһэбин.

Киһилии кэпсэтэн арыый кэҥиибин, тула өттүбүн дьэ сыныйан көрөбүн-истэбин. Быһа холуйан, алта да икки иэннээх камера, үрдүк, үс аҥаар миэтэрэ лаппа баар быһыылаах. Таас истиэнэҕэ үөһэнэн, дьиэ үрдүн эрэ аннынан, кыараҕас эрэһээҥки түннүктээх. Омос көрдөххө, түннүк да диэххэ түктэри: өстүөкүлэ, араама эҥин диэн мэлигир, ол оннугар ылтаһын чарапчылаах, онтуката таһырдьаны көрдөрбөт гына түннүгү саба барыйан турар, сырдык да аанньа киирбэт. Аана икки хос, биирэ эрэһээҥкэ, тас өттө тимир, киһи төбөтө батар-баппат ас биэрэр чуолҕаннаах, онтуката таһытттан хатанар. Ону таһынан өссө глазок баар, көннөрү дьиэ киэниттэн хас эмэ бүк улахан. Көрөргө үчүгэй диэн буоллун буоллаҕа. Аан таһыгар "толчок" (тахсан киирэр сир) уонна раковина, барыта аһаҕас, сыта-сымара бу турар. Истиэнэни тула түөрт тимир наара орон турар. Истиэнэҕэ долбуур курдук лаҕыыр буола киртийбит икки хаптаһын баар, онно "шлемкалар" (миискэлэр) уонна куруускалар көстөллөр. "Дыбарыаспыт" тэрилэ, мала-сала итинэн бүтэр. Матараас- тайма көрүллүбэт, эгэ суорҕан кэлиэ дуо? Киһи лыык курдук ыга симиллибит, ааҕан көрбүтүм, мин сүүрбэ иккис "зэк" эбиппин. Ороҥҥо сытыахтааҕар олорор да сир тиийбэт, сорохтор муостаҕа олороллор. Хаамыра иһэ ип-итии, табаах буруота, "толчокпут", көлөһүн, кир, холоҥсо сыттара булкуһан киһи тыынын-быарын хаайар. Салгын тиийбэт. Ханна да тахсан барар кыах суоҕуттан киһи ордук ыксыыр. Дубактан вентиляцияны холботоору, эбэтэр кормушканы астараары көрдөһөн көрөбүт. Хардата - маатыра-үөхсүү.

Бэҕэһээҥҥэ дылы хаайыылаах кыыл, адьырҕа, кэрээнин сүтэрбит кэрэдэк, оттон милииссийэ, соччото да суох буоллар, кэм миигин харыстыыр, миэхэ быдан чугас киһи диэн эккэ-хааҥҥа иҥмит санаа баара, аҕыйах чаас иһигэр тиэрэ эргийэн тахсыбат дуо? Маннык түргэнник мин өйбүн-санаабын туох тиэрэ эргиттэ? Уон алталаах уол буолбатахпын, кэм өйбүн-санаабын туппут курдук сананар, отуппун лаппа ааспыт киһибин эбээт. Хаайыы киһини, ордук оҕо киһини, көннөрбөт, ордук кыыллыыр, үгэс курдук көнө суолтан букатыннаахтык туоратар дииллэрэ мантан саҕаланара буолаарай: дубак ыгар-түүрэр, киһилии дуоспуруҥҥун, санааҕын түһэрэ сатыыр, ону көмүскэннэххинэ кырбыыр, эккин-сииҥҥин алдьатар; следователь уопута суоххунан туһанан албынныыр-түөкэйдиир, отоойкоҕо олордор, түмүгэр оҥорботох да дьыалаҕар түбэһиннэрэр, ону суут бигэргэтэр, срок биэрэр, оттон "балаҕаҥҥа" (хаамыраҕа) киирдэххинэ, эйигин санааҕын көтөҕө сатыахтара, дууһаҥ умайарын тэҥҥэ үллэстиэхтэрэ, сүбэлии-амалыы сатыахтара, баалларынан-суохтарынан көмөлөһүөхтэрэ. Бэйэҥ эрэ түһэн биэримэ: биир кыһалҕаҕа сылдьар дьоҥҥун кистээн үҥсэ сылдьыма, "крысалаама" (уорума), "тыһы" буолума, администрацияҕа бэрт буола сатаан сарыкынайыма, уопсайынан, киһи буол.

Мин, тугу да сэрэйбэккэ сылдьан тутуллан кэлбит киһи, туохтаах буолуомуй, көстүүмүм сиэбигэр илиибин уктан киирдэҕим дии. Ону тута манна кэтэргэ табыгастаах ыраас таҥас, соттор, тиис суунар суокка, о.д.а. туттаран кэбистилэр, передачанан ылдбыт воля аһыттан аһаттылар. Дууһам кыланыах санаата кэлэр. Тоҕо киһилии сыһыаны манна "уопсастыба отбростара" диэн ааттыыр дьоммутуттан эрэ көрөбүнүй, кинилэр халабырдьыттар, бандьыыттар, өлөрүөхсүттэр эбээт, оттон правоохранительнай диэн ааттанар оргаттарбыт дьоно тоҕо маннык ыттыы сыһыаннаахтарый?! (...)

Бар дьонум! Харахпытын аһыаҕыҥ, киһиэхэ киһилии сыһыаннаһыаҕыҥ, үрдүттэн күдээринэ сууттаамыаҕыҥ. "Не судите, да не судимы будете". Уот харахха этиллибит тыллар. Киһи оҥорбут буруйугар эрэ эппиэттиэхтээх, Орто да Аннараа да дойдуга. Оҥорбут буруйугар, уонна онно эрэ. Атынын, иннин-кэннин барытын хара чоҕунан туора сотумуоҕуҥ. Кини Киһи эбээт, Киһи! Үрүҥнээх-харалаах, хараҥатын кытары охсуһуохха, ону суох гына сатыахха. Сказано: "Кто из вас без греха, первый брось на нее камень". Онтон хатыылаах боробулуоха аннараа өттүгэр баар киһи, орто дойду барыта киэр аспыт, өссө аллараа тэпсэ сатыыр кэмигэр, кининин өйдүүр, чугас киһитэ хаайыылаах эрэ буолаахтаатаҕа. Уонна, баҕар, Таҥара буолуо. (...)

Балаҕаммытыгар уон биирбит. Солбуһа сылдьан утуйабыт. Манна "транзиткаҕа" курдук этаптанан иһээччилэр суохтар, бары подследственнайдар, миигиттэн ураты. Мин статуһум биллибэт, туохха олоҕуран манна тута сытыараллара эмиэ биллибэт. Следователь иҥин суох, киирбитим сүүрбэттэн тахса хонно даҕаны. Умнууга хааллым дуу үөдэн, таах босхо аһыы-аһыы сытабын. Бу ас-таҥас ыараан турар кэмигэр, онтукам да харчынан сууммата ыараата буолуо. Бииргэ олорор "албакааттарым" этэллэринэн, тутуллубут күммүттэн уон күн иһинэн буруйдааһыны предьяви гыныахтаахтар эбит. Саарбаҕалыы санаатарбын да, хайыамый, Женева ыраах (онно киһи быраабын көмүскүүр тэрилтэ баар), оттон дубак ити аан кэннигэр олорор. Кэргэним, кыракый оҕом, ийэм-аҕам эрэ этэҥҥэ буоллуннар. (...)

Биир уолбут төрөөбүт күнэ. Воляттан туох да суох, Дьокуускайтан да сырыттар. Онтон-мантан сгущенка, арыы, бэчиэнньэ, сухой сок бороһуога, саахар (ити барыта хаайыы иһиттэн) хомуйсан, "балаҕан" дьоно бары эрдэттэн хаһааммыт килиэппитин үлтүрүтэн, састааптаан, кремнээн торт оҥордубут. Манна ааттыылларынан "хорек" диэн. Воляҕа да маннык минньигэс торду сиэбиппин, хааппыла да арыгыта суох, маннык өрө көтөҕүллэн, бырааһынньыктаабыппын өйдөөбөппүн.

Хаайыылаах олоҕун сэдэх үөрүүлэриттэн биирдэстэрэ "бичийсии". Ол аата "балаҕаннар" икки ардыларыгар суруйсуу. Биир "балаҕаҥҥа" хаайтаран олорор киһиэхэ биир дойдулаахтаргын, манна да билсибит (холобур "транзиткаҕа") дьонноргун кытары "бичийсэриҥ", сонуну билэриҥ, сүбэ-ама ылсарыҥ-бэрсэриҥ, бэйэ-бэйэҕин санааҕын көтөхсөрүҥ да кэрэ буоллаҕа. Маны администрация бопсо сатыыр да дьон бэйэ-бэйэтигэр тардыһыыта, санааны атастаһыыга баҕата күүһэ бэрт буоллаҕа. Онон туох үчүгэй-куһаҕан буолбута, ким туга-ханныга барыта биллэ турар. Ол да иһин буоллаҕа буолуо, хаайыылаах киэһээҥҥи поверка кэнниттэн лаппа сэргэхсийэр. Чэй, чифирь, шара иһиитэ буолар, сэһэн-тэппэн элбиир, кумааҕы, уруучука ылсыыта-бэрсиитэ саҕаланар. (...)

Биир саҥа доҕорум этэр: "Эн төһөнөн тулалыыр былааска сөп түбэһэҕин, төһөнөн элбэҕи биллибэтинэн уораҕын, туһанаҕын уонна наадалаах дьону кытта үллэстэҕин, туһалыыгын да, соччонон үчүгэйгин, олоҕуҥ тупсар, уораргар "күөх уот " бэриллэр. Онтон үллэстэриҥ суох буоллаҕына, көннөрү уоруйах аатыраҕын уонна манна түбэһэҕин". Мин "киһи барыта уоруйах буолбатах" диэн утары тыл быраҕабын. Киһим сөбүлэһэр, ол эрэн иҥнибэккэ салгыы барар: "Туруору уорууну, кырдьык, киһи барыта оҥорбот. Ол гынан баран, кыра да махинацияны оҥорбот, чиэһинэйбин диир тойон, син-биир кимиэхэ эрэ, туох эрэ (ол кини кыаҕыттан тутулуктаах) өҥөнү оҥорор, балаһыанньатынан туһанан, онтуката хаһан эрэ киниэхэ, тус бэйэтигэр, төннөн кэлэр буоллаҕа. Ити ханарытыллыбыт уоруу буолбакка тугуй?" (...)

Манна үксэ эдэр дьон, хантан да кэлбэтэх, бэйэбит төрөппүт, эмиийинэн эмсэхтээбит, иитэн-үөрэтэн улаатыннарбыт дьоннорбут. Сорохторо буруйа да суохтарыгар олорор дьон бааллар. Барыларын өстөөх курдук көрөн, кыыллыы тутан-хабан, бэйэҕитигэр кыыллыйбыт өстөөхтөрү иитимэҥ, дьону бүтэһиктээхтик кыыллаамаҥ. Ыар буруйдаахтар баһыйар үгүстэрэ ийэ-аҕа тапталын билбэтэх дьон, билбит да буоллахтарына, хам-түм төрөппүттэрин истэрэ аһыйбатах, төбөлөрө ыалдьыбатах сэдэх түгэннэригэр.

Бу эргэ ньэк буолбут хатааһыннаах хаарчахтан кэлбит тэтэрээт илиистэригэр дууһа кыланыыта эрэ буолбакка, орто туруу Аан ийэ дойду олоҕун анааран көрүү, киһи киһиэхэ сыһыанын өйдүү сатааһын баар. Ол да иһин бу суругу мин дьиҥ-чахчы документальнай суруйуу курдук ааҕабын.Өскөтүн мин доҕорум бу суругун дьиҥнээхтик ылсан, ымпыктаан-чымпыктаан, хас биирдии киһи характерын арыйан, уобарастаан, уус-ураннаан суруйбута буоллар, Достоевскай "Записки из Мертвого дома" диэн улуу суруйуутугар ханыылаах улахан документальнай сэһэн буолан киэҥ ааҕааччыга тахсыбыт буолуох этэ. Чэ, ону хайыаххыный. Үөрдэрэ диэн бу сурук автора этэҥҥэ олорор, үчүгэй үлэлээх, дьиэлээх-уоттаах, икки кыыс оҕолоох ыал тапталлаах аҕата. Уонна саамай сүөгэйэ-сүмэтэ диэн кини хаайыыга сытан эрэйи көрөн, муучу буолан, элбэҕи төбөтүгэр буһаран - Таҥараҕа кэлбитэ буолар.

Сиэн Өкөр