Айымньылар

 АЛЯСКАҔА

“Ыт тырыта тыыттын Эмиэрикэни! Таах сибиэ бу дойдуга кэлэн!” - кыһыйбыт- абарбыт санаабын кураанах “Будвайзер” пиибэ баанкатыгар таһааран, атахпынан тэбэн бэлиэтиибин. Бааҥкам өрө көтөн тахсан Юкон өрүскэ түһэн, сүүрүккэ оҕустаран, аргыый устан барар. Үрдүбүнэн көтөн иһэр үөр кус ол аайы кымаардаан да көрбөт, өссө элэк гыммыттыы тутан ылыах намыһаҕынан бу көтөн сирилэтэн ааһар. Абаккам, дойдубар эбитэ буоллар эһигини маннык көҥүл таалалаппат киһи буолуом ээ. Дьэ бэйикэйдэрин! Илиибинэн кыҥаан, иккитэ-үстэ батыһыннара “ытан” хаалабын. Онтон эргиллэн, өрүс кытылыгар үүммүт иирэ талахтар быыстарынан Фэрбенкс куорат уулуссатыгар тахсан кэлэбин. Ханна барыахха? Кыратык толкуйдуу түһээт, оол курдук хайа эниэтигэр көстөн турар Аляска университетын диэки хааман саллаҥныыбын. Бэҕэһээ Сиэттлтан Анкоридж нөҥүө бу манна Фэрбенкска көтөн кэлэн, аэропортан куоракка автобуһунан тахсан иһэн биир эдэр студены кытары кэпсэппиппэр, - саха оҕолорун кытары үөрэнэбин диэбитэ. Ханнык мотельга түһэрбин билбэт буолан, аадырыспын эппэккэ хаалбыппын кэмсинэ саныы-саныы хаамарбын эбэн биэрэбин.

Дьикти дойду Аляска! Айылҕата ахтыбыт санааҕа олох Саха Сирин курдук. Куораты хараҕым далыгар киллэрбэт санааттан, илиибинэн хаххалыы тутан көрдөхпүнэ, син-биир Нам, Покровскай курдук. Көмүс күһүн кэлэн хатыҥ сэбирдэҕэ саһаран айылҕата киэркэйэн аҕай турар. Кыратык ардах ибиирэн ылар, тыал үрэр, араҕас, кыһыл сэбирдэхтэр тэлээрэ көтөн Юкон өрүс эрэһэ долгунугар түһэллэр. Салгыҥҥа хантан эрэ лыҥкынас кыллар оонньоон, сахалыы ырыа иһиллэргэ дылы гынар - “килэмэн халлааным устунан күһүҥҥү сөрүүҥҥэ уйдаран...”

Ыт тырыта тыыттын Эмиэрикэни! Бу кэриэтин төрөөбүт-төрүт дойдубар кустуу-куобахтыы сылдьыбакка! Оо, Золтан обургу ханна сылдьаҕын! Бэҕэһээ самолеттан түһэн баран, аэропортан, телефонунан биир манна кэргэн тахсан олорор Лена диэн скрипачка саха кыыһын кытары нууччалыы кэпсэтэ турдахпына, биир рюкзагы сүкпүт үрдүк, хатыҥыр уол “нууччалыы билэҕин дуо?” диэн үөрэн саҥа аллайбытынан сүүрэн кэлэн кэпсэппитэ. Улам билсэн барбыппыт - Золтан диэн вулканнары киинэҕэ устар дьикти дьарыктаах венгр уола эбит. Өссө эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиттии - Саха Сиригэр сылдьыбыт, өссө “Лена” гостиница кафетыгар саха кыыһын кытары эрийсэбин диэн итирик саха уолаттарыттан кырбана сыһан, кыл мүччү атаҕынан куоппут, киинэҕэ устар журналист, олох бэйэлээтэр бэйэм киһим буолан биэрдэ. Саха Сиригэр кини немец тележурналистарыгар тылбаасчыт быһыытынан сылдьыһан, ойууннааһын симпозиумыгар кэлсэн, Иенграҕа олорор удаҕан эмээхсини киинэҕэ уһулса сылдьыбыт эбит. Өссө Камчатка вулканнарын киинэҕэ устан икки сыл устата үүтээҥҥэ олорбут, билигин аны Аляска вулканнарын киинэҕэ устар санаалаах бу дойдуга кэлбит эбит. Биир идэлээхтэр көрсүспүппүт биллэр буоллаҕа. Чаас аҥара кэпсэтээт отой уу тэстибэт атастыы буолан, бииргэ аэропорт мотелыгар түһэр санаалаах олох чугас турар мотельга кэлэн, сыаната үрдүгүттэн мах бэрдэрэн, арахсарга күһэллибиппит. Киһим ойуурга палаткаҕа олоруох диэн күллэрдэ. Палаткатын, спальнигын, кинокамератын барытын көхсүгэр сүгэ сылдьар, олох син биир биһиги Кыталык Уйбааммыт курдук киһи буолан биэрдэ. Кыталык Уйбааны кыратык сырдата түһэн баран, киһибэр Вулкан Золтан диэн хос ааты иҥэрэ охсон, үс хонук кэриэтэ Денвер уонна Сиэттл аэропортарыгар хоно сылдьыбыт киһи, сылайбытым бэрт буолан палаткаҕа хонсортон аккаастанан, киһибин кытары быраһаайдаһан баран, чэпчэки мотелы булар санаалаах куоракка киирбитим, сыана барыта биир - 50 доллар эбит. Онноҕор Нью-Йоркаҕа, Манхэттеҥҥа, Бродвей үрдүгэр турар “Грэйстоун” отельга 25 долларга олорбут киһиэхэ, миэхэ бу олох дьиикэй сыана курдук көстүбүтэ чуоккай. Отель дуу мотель дуу? Дьиҥэр мотель сыаната олох чэпчэки буолуохтаах этэ да , Аляска аата Аляска буоллаҕа. Хоту дойду буолан туох баар барыта атын штаттардааҕар сыаната быдан ыарахан. Хайыамый, Лена дьиэтэ олох ыраах, киһи булбат сиригэр, куораттан тэйиччи ойуур быыһыгар баар буолан, уонна маннык кир-хах буолан американец күтүөккэ көстөрбүн кэрэйэн, сарсын суунан-тараанан, киһилии оҥостон баран тиийиэм диэн бу “Аласка мотор инн” диэн мотельга кэллэҕим дии. Уонна бу итирик эскимостарынан тобус-толору мотельга, түүн иккитэ-үстэ полиция мин ааммын алҕас тоҥсуйан аанньа утуппакка, киҥим-наарым холлон бу хааман истэҕим. Оо, Золтан сатана ханнаҕын? Арба, биир вулканы үөрэтэр профессору булар санаалаах эмиэ университекка тиийиэхтээх этэ. Киһибин булар санаалаах хаамыыбын өссө эбэн биэрэбин.

Аляска университетыгар тиийэн Золтаммын да, сахаларбын да булбакка, бириэмэни ыытар санааттан, ону-маны видеокамерабар уста сатыы сылдьан, университет музейыгар киирэбин. Таах сибиэ киирэн! Өлүү түбэлтэлээх, миэнэ миэнин курдук буолан - музейга саха художниктарын быыстапката буола турар эбит. Дойдубун ахтан аҥарым эрэ буола сылдьар киһиэхэ, миэхэҕэ, Саха Сирэ, саха дьоно ойууламмыт хартыыналара ахтылҕаны олох аралдьыппат, өссө аралдьытыахтааҕар төттөрүтүн алдьатыылаах буолар эбит. Уйадыйа сыһан, аны ытаан былдьанан саакка-суукка киириэм диэн кыл мүччү атахпынан куотан тахсабын. Уо! Көстөкүүн Ксенофонтов барахсан олох обургу долгунугар оҕустаран, бу Эмиэрикэҕэ кэлэн дойдутун ахтан аҥара буолан, саха дьонугар ханыылыы санаан индеецтэри үөрэппитин, саха кыыһын эрэ ойох ылар баҕаттан кэргэннэммэккэ сылдьан өлбүтүн, уҥуоҕар нуучча доҕотторо “умер от тоски по родине” диэн суруйбуттарын олох бу түгэҥҥэ толору итэҕэйэн, өйдөөн кэлэбин. Нью-Йоркаҕа сылдьан, индеецтэри үөрэтэр киин библиотекатын баһаам элбэх каталогтарыгар, баҕар кини үлэлэрин булаайабын диэн хасыһан көрбүтүм да - булбатаҕым. Баҕар аатын уларытан, псевдонимнанан бэчээттэппит буолуон эмиэ сөп.

Мин эмиэ бэҕэһээ бу манна көтөн кэлэн баран, эскимостары сахам дьонугар ханыылыы сатаан билсэр санаалаах этим да - ханна баарый? - барахсаттарым бары итирик буолаахтаан биэрбиттэрэ. Резервацияларыгар арыгыны иһэр көҥүллэммэт буолан, тыыннарын таһаара диэн бу куоракка кэлэн арыгылаан ампаалыктаналлар эбит. Мотельга утуппакка сордообуттара. Биир эбит эскимос тылын истиэм диэн, истиэнэҕэ кулгаахпын даҕайан иһиллээн көрбүтүм да, - барыта эмиэрикэлии маат-муут, “фак үөһэ фак”. Дьоҥҥо аахпат буолан, кинилэри төһө да охсустуннар-үөҕүстүннэр, полиция да илдьэ барбат эбит. Туох хара батталай диэн саныы-саныы, мааҕыын сарсыарда хаһаайкаттан итии кофе ылан хоспор баран иһэн, эмискэ биир ириэнэх харахтаах эскимос уола барахсан утары иһэрин көрбүтүм. Уһун хара баттахтаах, мадьаҕар, тиис-уос бараммыт, олох умса бырах, тиэрэ бырах - үүт-үкчү саха уола - миигин көрөөт үөрэ түстэ. Аймаҕым баай быһылаах, баҕар абырахтаарай дии санаабыта эрэбил. Ону мин буолуохсут ыраах аҥы дойдуга сылдьар киһи буолан, сэрэнэн, абырыахтааҕар ириэнэх харахпын арааран, хата харахпар өссө холодильникпын холбоон, килэгир мууһунан көрөн кэбистэҕим дии. Киһим барахсан олох истиэнэҕэ кэтиллибит курдук чугурус гына түстэ, сыыстарбыппын дии санаан курус гынаат, - “икшкьюж ми” диэн, үүт-маас биһиги хотуларбыт курдук, шы буукубанан быраштыы гыннаран шыыбырҕаан, буруйдаммыт оҕолуу умса туттан аттыбынан ааста. Хоспор киирэн күлүү бөҕөтө буоллум, онтон өй булан “биир эшкимош аташкааммын хайдах абыраабат буолуомуй” диэн көрүдүөргэ эккирэтэн тахсыбытым - киһим суола сойбут эбит этэ. Арай “Аласка мотор инн” мотель үлэһиттэрэ- эмиэ эскимос кыргыттара- үөхсэ-үөхсэ хостортон кирдээх орон таҥастарын, кураанах бытыылкалары таһаартыы тиэтэйэ-саарайа, түбүгүрэ сылдьар этилэр. Сөп-сөп, аны ханна барабын? Саатар манна Золтан да баар буолбат. Ээ, суох, сарсын Анкориджтыыбын, билиэппин уларытан, дойдубун быһабын. Сах салаатын бу Эмиэрикэни!

Санаабын аралдьытаары, хайа эниэтигэр турар университет кварталыттан куораппар төннөн иһэн, парка кытыытыгар турар биир кыракый кытай рестораныгар киирэбин. Ресторан кураанах, арай түннүк аттыгар турар биир остуолга оҕонньордоох эмээхсин кыракый сиэннэрин кытары аһыы олороллор. Ас сакаастаан аһыы олорон, эмискэ билэр баҕайы шыыбырҕааһыннаах шаҥабын истэн, эргиллэн көрө түспүтүм, - икки холуочук эскимос уолаттара ресторан хаһаайына - эдэр кытай уолуттан ас көрдөһөн ааттаһа тураахтыыллар эбит. Биирдэрэ хара баттахтаах, иккиһэ кугас, арааһа бааһынай быһыылаах. Кытай уола, сиргэммит курдук мырдьыччы туттан, ол-бу ас тобоҕун хоруопкаҕа кутан баран, чахчы сэнээн, ыкка быраҕар курдук талыр гына бырахпытын, биһиги дьоммут эмиэ шылаан “шэнк ю” диэн махтанан ботугураат, хоруопкаларын ылан таһырдьаны былдьастылар. Оо, бу атаҕастабылы! Өссө кинилэр дойдуларыгар кэлэн ниэби, гааһы, көмүһү хоро таһа олороллор, ыйга эскимостарын эрэ иһин биирдии тыһыынча доллары биэрэн омук быһыытынан эһэн, арыгыһыт оҥорон бүтэрэн баран, өссө бу кытайыгар тиийэ киэбириэхтээхтэр! Көр эрэ маны! Арыгыбын биир тыынынан иһэн баран, маат-муут буолан остуолу хайа саайабын. Оҕонньордоох-эмээхсин соһуйан өрө ходьох гынан астарыгар хара сыһаллар. Кытай уолун хаһытаан ыҥыраат, боруок көрдөөн тугунан баайсарбын була сатыы турдум. Көрбүтүм - хата остуолга соевай соус оннугар кетчуп турар эбит. Кытай кухнятын кэм да эмиэрикэлии кетчубунан “тупсарбыттар”. Сүүрэн кэлбит кытайга кетчубу ыйабын - тугуй бу? Кытай рестораныгар кэлбитим дуу, “Макдоналска” дуу? Ханнааҕы баһаамый бу? Кытай уола чаҕыйан соуһу сип-сибилигин аҕалыам диэн бырастыы гыннаттаран ботугураан, аны бэйэтэ тоҥхоҥноон барар. Мэ, бу харчыгын ыл, мин маннык куһаҕан рестораҥҥа аһаабаппын диибин. Соруйан эскимостарга да баай уолаттар бааллар дэттэрээри, уонча долларынан элбэҕи быраҕан биэрээт, дьоммун эккирэтэр санаалаах ресторантан ойон тахсабын. Ханна баалларый дьонум? Уҥа-хаҥас көрөбүн - суохтар. Арай улахан хайвэй - айан суолун уҥуор көрбүтүм, дьонум оол курдук парка кытыытынан хааман ыраата охсубуттар эбит. Хаһытаан, далбаатаан көрдүм да - бу хотоҕос курдук субулла олорор, сирилэс массыыналар ону иһитиннэриэхтэрэ баара дуо? Хара уонна кугас баттах аргыый аҕай, бу акаары, ньэгэй Эмиэрикэ харчы эрэ оҥорор түргэн тэтимигэр сатаан эппиэттэспэккэ, дьүөрэлэспэккэ, күлүк курдук парка быыһыгар киирэн сүтэн симэлийэн хаалаллар... Өйбөр “ытаан баран ымаҥныыр күлүмнүүр күнүм аймаҕа күлэ-күлэ күлүк курдук ааһар” диэн хоһоон охсуллан ааһар... Оо, сахам омуга маннык эрэ дьылҕаламматар...

Суох, мин бу Эмиэрикэҕэ биир да чаас, биир да мүнүүтэ хаалбаппын! Билигин мотельга тиийэн малбын ыллым да - төттөрү аэропортуубун. Сатана уола Золтан ханна сылдьара буолла? Итинник саныы-саныы куоракка киирэн, биир уулуссаны туораан истэхпинэ кэннибиттэн “Сэмээн!” диэн хаһыы иһилиннэ. Эргиллэ түспүтүм биир “Макдоналдс” ресторантан Золтаным бу сүүрэн адаарыйан иһэр эбит. Хаһан да көрсүбэтэх чугас дьон көрсөллөрүн курдук, утары сүүрэн куустуһа түстүбүт. Киһим эмиэ мин курдук Эмиэрикэни үөҕэр, бу Эмиэрикэҕэ киһи кэпсэтиэх бэрт киһитэ мин эрэ үһүбүн. Хайыахпытый, биир супермаркеттан арыгы, ас ылан баран мин мотельбар бардыбыт. Саха Сирин туһунан, Венгия туһунан ирэ-хоро кэпсэтэ олорон, өй булан Ленаҕа эрийэбин. Кыыһым “ханна сүтэн хааллын, билигин оҕонньорбунаан массыынанан кэлэн ылыахпыт” диир. Мин “суох, бу эһиги Эмиэрикэҕитигэр мин биир да күн хаалбаппын, сарсын саҥа күн кылбайа ойон тахсыыта дойдубун быһабын, онтон билигин ол ону бэлиэтээн атаспынаан Золтанныын арыгылыы олоробун” диибин. Аны кыыһым ытыахча буолан барда. Дойдутун ахтыбыт аҕай эбит. Дьоммор ону маны ыытыам этэ, биир нэдиэлэ олох биһиэхэ олор-сынньан диэн ааттыыр. Аһынным. Чэ, сөп, сарсын сарсыарда кэлээриҥ, күнүс эһиэхэ ыалдьыттыам уонна киэһэлик көтүөм диэн быһаара охсоот, Золтаммынаан салгыы хайдах киинэни устарбытын, хайа фестивальга кыттарбытын кэпсэтэн бардахпыт дии. Былырыын Эстонияҕа Пярну куоракка визуальнай антропология кинофестивалыгар кыттыыны ылбыппын Золтаммар ирэ-хоро кэпсиибин, эһиил ол фестивальга кини хайаан да киинэ устан кыттарыгар ыҥырабын. Олох хойукка дылы сэһэргэһэн, такси сакаастаан киһибин профессорыгар атаарабын.

Сарсыныгар дьоммор тиийэн ыалдьыттаан баран, киэһэлик Анкориджпар көтөн тиийэн, аэропортка хонон, Магадаҥҥа көтүөхтээх билиэппин Хабаровскайдыыр рейска уларытан, регистрацияны ааһан - иһирдьэ киирбитим - билэр баҕайы киһим турар. Атаһым- юкагир суруйааччыта, художнига Ньукулай Курилов биир сылгы саҕа американка дьахтары кытары кэпсэтэ турар эбит. “Доо, Ньукулай! Хайыы сылдьаҕын бу манна?” диибин. Киһим сахалыы саҥаны истэн соһуйан ходьох гына түһэр. Һуу-һаа буолан кэпсэтэн барбыппыт Ньукулайдах үһүө буолан - муосчут Федор Марков, художник Сэксэй Парников буоланнар, ыйтан ордук Америкаҕа ыҥырыынан кэлэн быыстапкаларын көрдөрөн, үлэлээн баран эрэр эбиттэр. Бии дойдулаахпын, доҕорбун Сүөдэри истэн “ханна баарый?” диэн тулабын көрөн өрө холоруктана түспүтүм,- киһи бэрдэ атын рейсинэн хайы-үйэ дойдутугар көтөн хаалбыт эбит.

Самолет биир күдьүс дыыгынас тыаһыгар бигэтэн, ый кэриэтэ собус соҕотох Эмиэрикэни биир гына - Атлантикаттан Чуумпу Байҕалга тиийэ кэрийэн, араас самолеттарынан, тимир суолунан, автобустарынан хайдах айаннаабыппын ырыта олорон “бэйи эрэ, Эмиэрикэни эмиэ тоҕо ыкка бырахпытым буолла, син киһи кылгас кэмҥэ баҕас сылдьар дойдута буолбатах үһү дуо?” диэн аны бу самолеппуттан ким да таһырдьа ылан бырахпатыгар бигэ эрэллээх буолан санаан аһарбытым. Онтон иллюминатор нөҥүө аллараа “ханна көттүҥ?” диэбиттии хааннааҕынан көрөн Чуумпу Байҕал дьалкыйа, иҥиэттэ сыппыта. Ахтылҕаннаах Сахам Сирэ чугаһаатар-чугаһаан испитэ...

Сиэн ӨКӨР